محمود بن محمد بن الحسين الأصفهاني
15
دستور الوزاره ( فارسى )
كسى از دست و زبان وى نيازرد . و سرانجام در سال 612 وفات يافت و در كنار گور ابى السائب - رحمت خداوند بر همهشان باد - به خاكش سپردند ] ص 140 - 139 . در مورد تعيين تقريبى سالهاى نگارش كتاب ، قرينهء ديگرى هم باز از متن كتاب به دست مىآيد : در كتاب آمده : [ نظام الملك الحسن روّح اللّه روحه . . . بعد از وفات به صد و اند سال ، راتب و مراتب او هنوز مرّتب و موفور است ] . با توجه به اينكه خواجه نظام الملك در سال 485 وفات يافته و اينكه [ اند : عددى مبهم از سه تا نه و پس از اعداد عشرات و مآت و الوف آيد ] « 22 » سالهايى كه مؤلف ، كتاب خود را تأليف مىكرده از وفات خواجه ( 485 ) يكصد و سه ، چهار ، و پنج ، شش ، هفت ، هشت ، نه سال مىگذشته ؛ بنابراين بهطور تقريب حوالى سال 595 را شامل مىشود . از پايان كتاب نيز كه به خلاف مؤخرههاى معهود آثار متقدّم ناگهانى قطع شده ، اعتذارى از كمبودها ، استغفارى از لغزشها ، درخواست نگرش بلندنظرانه از ممدوح يا وزير يا خوانندگان . . . ، برمىآيد كه كتاب با پيشآمدى غيرمترقّبه و يحتمل مرگ مؤلف ( 612 ؟ ) ناتمام مانده . ارزش عمومى كتاب - دستور الوزاره مانند بسيارى از نمونهها و نظاير خود ، عمدتا جنبهء اخلاقى و تهذيبى دارد و چنان كه گفته شد براى تلطيف خلق و خوى امير و وزير و درباريان به ذكر احوال پيامبر اسلام و اصحاب و ياران و حسنين ( ع ) پرداخته و نيز از نوادر حكايات خلفا استشهاد مىكند و از اين جهت كتاب بيش از آنچه به سنخ كتابهاى تاريخى نزديك شود به طراز كتب اخلاقى و پندنامهها مطرّز مىگردد . استشهاد فراوان از آيات قرآن و اخبار و احاديث پيامبر و صحابه ، و اشعار فارسى - بهويژه نظامى - و عربى - مخصوصا جاحظ ، متنبّى ، ابو نواس - نشان از آگاهى مؤلف به علوم دينى و ادبى و تاريخى تواند بود و از اين حيث ، مانند بسيارى كتب از اين دست نظير تحفة الملوك ، آثار الوزراء عقيلى ، جوامع الحكايات ، سياستنامه . . . است و با توجه به تشابه حكايات ، دور نيست كه سلطان حسين واعظ استر آبادى در تدوين كتاب « دستور الوزراء » خود ( تأليف يافته بين سالهاى 1055 - 1068 ) « 23 » و دستور الوزراء خواندمير ( تأليف يافته در سال 914 ) « 24 » اين سلف خود را پيش چشم داشتهاند . اينك كتاب را - درحالىكه سه يا چهار يا پنج مورد ناخوانا در متن مانده ، و از طرفى مؤلف را آنگونه كه دل رضا دهد ، نشناختهام - به دست دستياران صديق طبع و دانش - كارگران چاپخانه - مىسپارم تا به دست ارباب فضل و دوستداران فضيلت و دانش بسپارند . رضا انزابى نژاد . تابستان 61 / تبريز
--> ( 22 ) . فرهنگ معين . ( 23 ) . اين كتاب به كوشش آقاى اسماعيل واعظ جوادى در سال 1345 از طرف بنياد فرهنگ ايران به چاپ رسيده . ( 24 ) . دستور الوزراء . غياث الدين خواندمير . با تصحيح سعيد نفيسى . انتشارات اقبال / تهران .